Nằm sâu trong khuôn viên của Thảo Cầm Viên Sài Gòn, trong ngôi nhà đã hơn 100 năm tuổi, nơi trước đây người Pháp xây dựng để làm văn phòng. Bảo tàng động thực vật như một mảng đối lập hoàn toàn với sự nhộn nhịp của khu vực bên ngoài.
Không khí mát lạnh bởi dàn điều hòa đang tỏa hơi mát vừa để xua tan cái nóng và bầu không khí ngột ngạt vừa để hút bớt hơi ẩm để những mẫu tiêu bản được bảo quản tốt hơn. Không có âm thanh của chim kêu, vượn hú hay tiếng cười rộn rã của trẻ con, của những đám bạn đang nô đùa, chỉ còn tiếng những bước chân, tiếng thuyết minh viên giải thích cho các nhóm khách tham quan.
Ngoài sảnh lớn là nơi trưng bày những động vật khổng lồ như bò tót, voi, tê giác. Đây là chú bò tót bị mắc bẫy cáp, mặc dù đã vùng ra được nhưng sợi dây cáp oan nghiệt vẫn thít chặt chân sau của chú khiến nó sưng tấy, lở loét. Trong mơ màng chú thấy mình được đưa về Thảo Cầm Viên Sài Gòn, thấy mình được chăm sóc, nâng niu. Phần thông tin ít ỏi về cuộc đời chú được người ta ghi lại trên một bảng nhỏ, cách viết không đau thương, bi lụy, chỉ thể hiện ý chí sinh tồn và quyền được sống tự do, bình yên của những động vật trong tự nhiên.
Thứ ánh sáng vàng cam chiếu vào những mẫu vật tạo cho chúng vẻ huyền bí, vừa sống động, vừa ma mị. Dọc theo hai bên hành lang là những tiêu bản động vật, tiêu biểu cho những thú viên đã từng sống tại Thảo Cầm Viên Sài Gòn. Khi chết đi, người ta lưu chúng lại, sáng tác, thổi hồn vào đó để tạo ra những mẫu tiêu bản như thật. Kia là chú hổ Ngộ Không tinh nghịch đang ngậm chặt cọng dây thừng chơi trò kéo co với khách, trò chơi chú rất thích mà du khách nhí cũng rất mong chờ được tham gia. Từng đường nét cơ bắp rắn rỏi, săn chắc nổi lên dưới làn da trắng sọc đen của loài hổ Bengal trắng, ánh mắt tinh nghịch sống động được những người thợ tạo hình tỉ mỉ. Ở cạnh bên Ngộ Không là mẹ Bông, mẹ hổ không may qua đời trong một lần sinh khó cùng đàn con của mình. Mẹ Bông đang hiền lành liếm láp bộ lông trong khi đám nhóc tì đứa nút ti, đứa nằm vật ngửa bụng ra ngủ ngay cạnh mẹ. Khu vực đối diện là cảnh rừng nơi từng đàn hươu nai đang nhởn nhơ gặm cỏ, chúng đang rất hạnh phúc, không còn sự lo lắng, cảnh giác khi phải đối diện với những kẻ săn mồi to lớn bên kia.
Lão cá sấu Cùi vẫn làm bá chủ vùng rừng ngập mặn như cái thời còn trai tráng. Toàn bộ thân hình dài hơn 5m ấy chiếm gần hết chiều ngang của căn phòng. Lão nằm đấy, cái bụng không còn sôi rột rột vì cơn đói. Lão để mặc đám rùa, rái cá tung tăng bơi lặn, đám chim nước chăm chú tìm cá phía dưới đám thủy sinh gần bờ...
Tất cả đều ở đó, trong sinh cảnh quen thuộc, không bận tâm lo nghĩ, không đau yếu bệnh tật bởi người ta đã trao lại cho chúng một cuộc sống bất tử. Giờ đây chúng vẫn tiếp tục giúp ích cho những lớp học sinh, sinh viên, những người đam mê tìm hiểu khám phá thế giới động vật.
Dãy phòng sáng đèn là nơi những người đam mê, muốn tìm hiểu chuyên sâu có thể khám phá kỹ hơn về cấu trúc xương của những loài động vật. Tại đây có đủ các loại xương thuộc những loài vật của lớp cá, lưỡng cư, bò sát, chim và thú. Những bộ xương được làm sạch kỹ lưỡng, sắp xếp, lắp ghép ngay ngắn, nhìn vào đó người ta có thể thấy ngay được sự tiến hóa của các lớp, các loài khác nhau thông qua những chi tiết, cấu tạo, số lượng xương của từng bộ phận cơ thể. Những cấu trúc đặc biệt ẩn sâu dưới lớp da động vật được phơi bày một cách tỉ mỉ với những bảng thông tin ngắn gọn nhưng đủ chi tiết để người đọc có tiếp thu dễ dàng.
Phòng trưng bày thực vật tuy nhỏ nhưng được sắp xếp công phu, những mẫu gỗ, hoa, quả, cành, lá được xử lý kỹ lưỡng, bảo quản tránh mối mọt để có thể trường tồn với thời gian, trở thành những trang sách sống động, mang giá trị thực tế cao. Những tiêu bản thực vật khô, những chiếc lá được ép phẳng phiu, còn nguyên gân lá, rất nhiều kỳ công phải bỏ ra để có được bộ sưu tập thực vật này. Mỗi loại cây sẽ có mùa hoa, quả và thời gian sinh trưởng khác nhau, nếu không theo dõi liên tục để sưu tập sẽ không thể thu được mẫu đẹp, mất thời gian chờ đợi một chu kỳ mới.
Sảnh cuối, trước khi bước qua cánh cổng để quay về với thế giới thực tại là một gian phòng trưng bày những loài vật dị hình, dị tật. Những hình ảnh về rừng cây trơ gốc, những con kênh đen ngòm tắc nghẽn, những khu công nghiệp, nhà máy với ống khói đen ngòm xả thẳng vào bầu không khí được bố trí khéo léo trong gian phòng như lời nhắn nhủ, thức tỉnh ý thức về bảo vệ môi trường, bảo vệ đa dạng sinh học, bảo vệ chính sức khỏe của bản thân của từng du khách đến đây.
Bên ngoài cánh cổng bảo tàng kia là biết bao bộn bề của cuộc sống. Những mẫu tiêu bản sống động được lưu giữ cẩn thận, trưng bày tỉ mỉ, những mẩu thông tin ngắn nhưng nội dung cô đọng, đầy đủ trong bảo tàng như một quyển sách sinh học trong đó mỗi mẫu vật tự kể chuyện về cuộc đời của mình, về môi trường sống xung quanh. Chúng tồn tại mãi theo năm tháng trong không gian tĩnh lặng, nơi thời gian như ngưng đọng để tạo nên giá trị riêng của bản thân và giá trị chung của một bảo tàng động thực vật mà Thảo Cầm Viên Sài Gòn vẫn đang dày công duy trì, phát triển.
